της Ελένης Ζίγκιρη

Φυσιοθεραπεύτριας, Κέντρο Γηριατρικής Αξιολόγησης Ερρίκος Ντυνάν Hospital Center, Υποψήφιας διδάκτορα Ιατρικής σχολής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Συντονίστριας Επιστημονικού Τμήματος «Εργασιακή Υγεία και Εργονομία-ΗΟΗΕ» του Πανελλήνιου Συλλόγου Φυσικοθεραπευτών-ΠΣΦ

Η αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων εργαζομένων και η συχνότερη εμφάνιση υψηλών θερμοκρασιών δημιουργούν μια νέα πρόκληση για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία. Η θερμική καταπόνηση δεν αφορά μόνο την έκθεση στον καύσωνα· είναι το αποτέλεσμα μιας σύνθετης επιβάρυνσης, στην οποία η ηλικία, τα χρόνια νοσήματα, η φαρμακευτική αγωγή, η ένταση της εργασίας αλληλεπιδρούν με τις περιβαλλοντικές συνθήκες και μπορούν να μειώσουν την ικανότητα του οργανισμού να αποβάλλει θερμότητα.

Εξωγενές και ενδογενές θερμικό στρες: δύο όψεις της ίδιας επιβάρυνσης

Η αυξημένη θερμοκρασία λειτουργεί ως παράγοντας στρες για τον ανθρώπινο οργανισμό. Με τον όρο εξωγενές θερμικό στρες μπορούμε να περιγράψουμε την επιβάρυνση που προέρχεται από το περιβάλλον: υψηλή θερμοκρασία αέρα, αυξημένη υγρασία, ηλιακή ακτινοβολία, περιορισμένη κυκλοφορία αέρα ή θερμότητα από μηχανήματα και παραγωγικές διαδικασίες.

Ενώ αντίστοιχα, με τον όρο ενδογενές θερμικό στρες μπορούμε να περιγράψουμε την επιβάρυνση που προέρχεται από το εσωτερικό περιβάλλον του οργανισμού: πυρετός, λοίμωξη, φλεγμονή, αφυδάτωση, μεταβολική καταπόνηση, έντονη μυϊκή εργασία ή υποκείμενη νόσος. Όταν το ενδογενές και το εξωγενές στρες συνυπάρχουν, ο οργανισμός χρειάζεται να αποβάλει περισσότερη θερμότητα και αυτή η διπλή επιβάρυνση σε έναν ηλικιωμένο εργαζόμενο, μπορεί να οδηγήσει ταχύτερα σε απορρύθμιση της θερμορυθμιστικής ισορροπίας.

Σε αυτή τη προσπάθεια για τη διατήρηση της ισορροπίας το σώμα προσπαθεί να ανταποκριθεί μέσω της εφίδρωσης, της αγγειοδιαστολής και της αύξησης της καρδιακής λειτουργίας, όμως οι μηχανισμοί αυτοί μπορεί να εξαντληθούν, ιδίως όταν η έκθεση συνεχίζεται χωρίς επαρκή ανάπαυση, σκίαση και ενυδάτωση.

Παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο στους εργαζόμενους μεγαλύτερης ηλικίας

Στους ηλικιωμένους εργαζόμενους, ο κίνδυνος αυξάνεται όταν υπάρχει αφυδάτωση, μειωμένη φυσική αντοχή, παχυσαρκία, λήψη διουρητικών ή άλλων φαρμάκων που επηρεάζουν τη θερμική ανοχή, καθώς και χρόνια καρδιολογικά, αναπνευστικά, νεφρικά ή μεταβολικά νοσήματα. Όσο περισσότεροι παράγοντες συνυπάρχουν, τόσο μικρότερο είναι το περιθώριο ασφαλούς προσαρμογής του οργανισμού στη ζέστη.

Πρώιμα συμπτώματα

• έντονη ή ασυνήθιστη κόπωση,
• ζάλη, αστάθεια ή αίσθημα λιποθυμίας,
• πονοκέφαλος ή αίσθημα πίεσης στο κεφάλι,
• ναυτία, αδιαθεσία ή απώλεια όρεξης,
• μυϊκές κράμπες ή αδυναμία,
• υπερβολική εφίδρωση ή, αντίθετα, ξηρό και θερμό δέρμα,
• έντονη δίψα, ξηροστομία ή μειωμένη ούρηση,
• δυσκολία συγκέντρωσης,
• καθυστέρηση αντίδρασης ή λάθη στην εργασία.

Τα συμπτώματα αυτά μπορεί να μοιάζουν «γενικά» ή να αποδίδονται λανθασμένα στην κούραση της ημέρας, όμως η έγκαιρη διακοπή της έκθεσης, η μετακίνηση σε δροσερό χώρο, η ενυδάτωση και η ενημέρωση υπευθύνου μπορούν να αποτρέψουν την εξέλιξη σε θερμική εξάντληση ή θερμοπληξία.

Επαγγέλματα και συνθήκες υψηλότερης έκθεσης

Υψηλότερο κίνδυνο διατρέχουν οι εργαζόμενοι σε υπαίθριες ή θερμικά επιβαρυμένες δραστηριότητες, όπως τεχνικά και οικοδομικά έργα, γεωργία και κτηνοτροφία, καθαριότητα, διανομή, μεταφορές, κουζίνες μεγάλων μονάδων, αρτοποιεία, βιομηχανικοί χώροι και εργασίες με έντονη σωματική προσπάθεια. Για τους ηλικιωμένους εργαζόμενους, η ίδια εργασία μπορεί να έχει μεγαλύτερο φυσιολογικό- οργανικό κόστος, επειδή η κόπωση, η αφυδάτωση και οι ηλεκτρολυτικές διαταραχές επηρεάζουν ταχύτερα τη συγκέντρωση, την ισορροπία και τον χρόνο αντίδρασης.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν ο εργαζόμενος χειρίζεται μηχανήματα, οδηγεί ή εργάζεται σε ύψος ή εκτελεί εργασίες που απαιτούν ακρίβεια και γρήγορη λήψη αποφάσεων. Η θερμική καταπόνηση δεν αυξάνει μόνο τον κίνδυνο νόσου από τη ζέστη, αλλά και την πιθανότητα εργατικού ατυχήματος.

Πρόληψη: το πιο αποτελεσματικό μέτρο προστασίας

Η πρόληψη της θερμικής καταπόνησης πρέπει να οργανώνεται πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα. Οι εργοδότες οφείλουν να αξιολογούν το θερμικό φορτίο, να λαμβάνουν υπόψη τις οδηγίες των αρμόδιων αρχών κατά τις περιόδους καύσωνα και να προσαρμόζουν την εργασία με βάση τις πραγματικές συνθήκες, το είδος της εργασίας και την ευαλωτότητα των εργαζομένων.

Τα βασικά μέτρα περιλαμβάνουν επαρκή αερισμό ή κλιματισμό, σκίαση, θερμομόνωση όπου είναι εφικτή, παροχή δροσερού πόσιμου νερού κοντά στο σημείο εργασίας και δημιουργία χώρων ανάπαυσης με χαμηλότερη θερμοκρασία. Εξίσου σημαντικός είναι ο προγραμματισμός των πιο απαιτητικών εργασιών στις δροσερότερες ώρες, η αύξηση των διαλειμμάτων, η εναλλαγή καθηκόντων και ο περιορισμός της υπερωριακής απασχόλησης σε ημέρες υψηλού κινδύνου.

Για τους ηλικιωμένους εργαζόμενους, η πρόληψη πρέπει να περιλαμβάνει εξατομικευμένη εκτίμηση από τον ιατρό εργασίας, συνεκτίμηση της φαρμακευτικής αγωγής, σαφείς οδηγίες για τα πρώιμα συμπτώματα και δυνατότητα άμεσης αναφοράς χωρίς φόβο στιγματισμού ή απώλειας ημερομισθίου.

Ατομική προστασία και έγκαιρη αναγνώριση

Η ατομική προστασία συμπληρώνει τα οργανωτικά μέτρα. Ο εργαζόμενος χρειάζεται να ενυδατώνεται τακτικά πριν διψάσει, να αποφεύγει το αλκοόλ πριν και κατά την εργασία, να χρησιμοποιεί ελαφρύ και διαπνέοντα ρουχισμό όταν αυτό είναι συμβατό με την ασφάλεια της εργασίας και να προστατεύεται από την απευθείας ηλιακή ακτινοβολία με καπέλο ή κατάλληλα μέσα προστασίας.

Εξίσου σημαντική είναι η κουλτούρα αλληλοϋποστήριξης στον χώρο εργασίας.

Οι εργαζόμενοι και οι προϊστάμενοι πρέπει να γνωρίζουν ότι η ζάλη, η σύγχυση, η αστάθεια, η ασυνήθιστη κόπωση ή η ξαφνική μείωση της απόδοσης δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά πιθανά σημεία θερμικής επιβάρυνσης που απαιτούν παρέμβαση.

Η θερμική καταπόνηση στους ηλικιωμένους εργαζόμενους είναι ένα ζήτημα δημόσιας υγείας, εργασιακής ασφάλειας και βιώσιμης απασχόλησης. Η ηλικία, το ενδογενές θερμικό στρες του οργανισμού και το εξωγενές θερμικό στρες του περιβάλλοντος μπορούν να δημιουργήσουν έναν επικίνδυνο συνδυασμό, ιδιαίτερα όταν τα πρώιμα συμπτώματα υποτιμώνται.